Ecologie is essentieel voor het voorkomen van infectieziektes

 

Bij het woord infectieziekte wordt er al gauw gedacht aan een arts. Als een ziekte kan worden overgedragen van dieren naar mensen dan kun je er ook een dierenarts bij betrekken. Artsen en dierenartsen zijn immers opgeleid om een ziekte bij mens of dier op te merken en te genezen. Dit is een heel belangrijke functie, maar tegelijkertijd wordt er ook iets belangrijks vergeten bij het voorkomen van infectieziektes: Hoe leeft zo’n ziekte in het wild?

Wat is ecologie?

In de ecologie wordt de wisselwerking tussen bacteriën, dieren, schimmels, planten en hun leefomgeving bestudeerd. In het geval van een ziekte betekent dat de interactie tussen de ziekteverwekker en de gastheer. Maar ook de interactie tussen die gastheer en zijn leefomgeving — zoals zijn natuurlijke vijanden, voedselconcurrenten, temperatuur en neerslag. Als de ziekteverwekker wordt overgedragen door bijvoorbeeld een teek of een mug (een vector), dan gaan ook andere interacties een rol spelen. Denk aan de interactie tussen de gastheer en de vector, de vector en de ziekteverwekker, en de vector en de leefomgeving. Kortom, het wilde leven van een ziekteverwekker is heel complex.

Waarom is ecologie belangrijk voor ziekte onderzoek?

We willen voorspellen waar het risico op het oplopen van een bepaalde ziekte het hoogst is. Daarvoor zullen we die complexe ecologie van ziekteverwekkers beter moeten begrijpen. Dat is het doel van mijn vakgebied ziekte-ecologie. We proberen in kleine stapjes de complexe levenswijze van ziekteverwekkers beter te begrijpen, door te kijken naar de ecologie van hun gastheren of hun vectoren. Als we die complexe ecologie beter begrijpen kunnen we modellen maken om te voorspellen hoe we het risico op ziekte kunnen verlagen. Dit doen we door één van de schakels in het systeem uit te schakelen om zo te kijken of we de cyclus van de ziekteverwekker kunnen doorbreken. Ook kunnen we de nieuwe informatie gebruiken om betere risicokaarten te maken. Daarmee kunnen we bepalen waar het oplopen van een bepaalde ziekte het grootst is, en lokaal kunnen dan maatregelen worden genomen. Daarom is ziekte-ecologie een belangrijke pilaar in het ‘Global One Health’ concept.

Teken en de ziekte van Lyme

Schapenteek; voorkomen van infectieziektes

Schapenteek wacht op een gastheer

Mijn promotieonderzoek gaat over een heel complex systeem, namelijk de ecologie van ziekteverwekkers die worden overgedragen door teken. De meest bekende ziekte die door teken wordt overgedragen is de ziekte van Lyme. Daarnaast is begin dit jaar voor het eerst het teken-encefalitis virus in een Nederlandse teek gevonden. Naast deze twee bekende ziektes zijn er nog veel meer ziekteverwekkende bacteriën in Nederland die door teken worden overgedragen.

Studies in het verleden lieten zien dat de belangrijkste tekensoort in Nederland, de schapenteek (Ixodes ricinus), vooral voorkomt in een bosrijke omgeving. Er zijn alleen gigantische verschillen tussen bosgebieden. Denk aan de hoeveelheid teken die er voorkomen en het percentage teken dat besmet is met ziekteverwekkers. Zo zijn er gebieden waar maar 2% van de teken besmet is met de Borrelia bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt, maar ook gebieden met meer dan 20% geïnfecteerde teken. Met behulp van geografie, klimaat en plantensamenstelling was het echter niet mogelijk om die grote variatie te verklaren. Daarom ben ik gaan kijken naar de aanwezige diersoorten en hun invloed op de variatie in teken en ziekteverwekkers.

Het effect van diersoorten op het risico op lyme

Het bleek dat er maar één groep dieren noodzakelijk is voor de schapenteek, namelijk herten (zoals ree en edelhert). Zonder herten zijn er bijna geen teken. Daarnaast zijn muizen (zoals bosmuis en rosse woelmuis) en lijsterachtigen (zoals merel en zanglijster) ook heel belangrijk voor de teek, maar niet essentieel. Muizen en lijsterachtigen zijn echter wel essentieel als gastheren voor de Borrelia bacterie. Dat betekent dus dat in gebieden met relatief meer muizen en lijsterachtigen, het risico op het oplopen van de ziekte van Lyme hoger is. Herten, echter, kunnen de Borrelia bacterie niet overdragen aan de schapenteek. Hierdoor is het percentage teken dat besmet is met de Borrelia bacterie lager in gebieden met veel herten dan in gebieden met weinig herten. Er is dus geen risico op Lyme in gebieden zonder herten. En in gebieden met heel veel herten en weinig muizen en lijsterachtigen is het risico relatief laag.

Ecologie is essentieel voor het voorkomen van infectieziektes

Dankzij deze nieuwe kennis weten we welke dieren essentieel zijn voor het voortbestaan van de Borrelia bacterie. Daarmee kunnen we beter voorspellen in welke bosgebieden het risico op de ziekte van Lyme hoger is. Hierdoor kunnen lokaal maatregelen genomen worden om het risico te verlagen. Bijvoorbeeld door een hek te plaatsen zodat er geen herten kunnen komen op plekken waar veel mensen komen. Als dit niet mogelijk is, zou er betere voorlichting gegeven kunnen worden op de juiste plaats. Ziekte na een tekenbeet kan namelijk relatief makkelijk worden voorkomen. Ten eerste door het risico op het oplopen van een tekenbeet te verlagen door het dragen van de juiste kleding. Ten tweede door jezelf goed te controleren zodat een teek die je heeft gebeten zo snel mogelijk wordt verwijderd. Natuurlijk kun je er ook voor kiezen om de stukken bos met het hoogste risico te vermijden.

Ook voor andere infectieziektes zoals de vogelgriep, of tuberculose hebben inzichten in de ecologie van de natuurlijke gastheren geleid tot het beter begrijpen van de ziekte. Het gevolg is betere voorlichting en betere strategieën om ziekte te verhelpen of voorkomen. Daarom is het bestuderen van de ecologie van ziektes essentieel.

Ik zal mijn proefschrift: “The Wild Life of Tick-borne Pathogens” verdedigen op maandag 5 december 2016 in de Aula van Wageningen University & Research.

 

Lees verder:

Tim Hofmeester

Tim Hofmeester

Externe medewerker resource ecology

Er zijn 8 reacties.

  1. Door: Rob Blanken · 08-12-2016 om 12:45

    Interessant!

  2. Door: Mara Ooievaar · 18-12-2016 om 16:02

    Dank je. Dus in Ugchelen, waar onze caravan staat en waar we veel wandelen, zijn (inderdaad) veel teken, maar weinig teken zijn besmet met Borrelia.
    In de het NoordHollands duinreservaat, waar geen herten zijn maar wel schapen, konijnen, muizen, lijsterachtigen, zijn de teken die er zijn dus vaak wel besmet.
    Ik werd ziek, bleek een rode ring op mijn rug te hebben: Lyme. Was ik besmet in Ugchelen? Maar nu doordenkend: in oktober was de nacht van de nacht en wandelden we een route door het duin. Velen voor ons dus de teken zullen al wel gevallen zijn op de mensen voor ons. En toen gingen we een zijpad in want ik moest een plasje doen. Aan de kant van de weg, in het hoge gras, onder de struiken. Blote billen dus een teek die op mijn onderrug valt en omhoog kruipt en zich vastzet, onbemerkt door mij, thuis slapen, en de volgende dag is de teek al losgekomen, ja, dat lijkt nu veel waarschijnlijker.
    Ik hoop dat die 10 dagen Doxycycline afdoende zijn. Voel me alsof ik onder een vrachtwagen lag, stijf, pijnlijk, bibberig, duizelig…het lijkt me toe dat Ugchelen veiliger is dan de duinen bij Heemskerk!
    Hoe komt de 1e teek in zo’n gebied? Via een hond die eerst elders was? Blijft een teek 24 uur zitten en valt die dan pas af? Via vogels? Dan als nimfen of larven? Hoe komen de teken bij de vogels, als deze op de grond zitten en mee met de ouders naar het nest of via muisjes die de boom inklimmen of via een eekhoorn?
    In sommige gebieden houdt men schapen omdat veel teken op schapen gaan zitten en dan niet op mensen. Als een larve, nimf, teek drinkt dan valt ie af en vervelt naar een volgend stadium. Dus een gladde schone vloer en deze schoonmaken de volgende morgen, een schaap met een teek die zich laat vallen om eitjes te leggen, schaap naar buiten en de vloer onderzoeken en de teken niet meer verder laten lopen, dat lijkt me een mogelijkheid?
    Ben je nog verder bezig met dit onderzoek?
    Bedankt voor je info. Met vriendelijke groeten, Mara Ooievaar

    1. Tim Hofmeester
      Door: Tim Hofmeester · 19-12-2016 om 11:29

      Beste Mara,
      Bedankt voor uw reactie. Uiteindelijk is het helaas zo dat in bijna elk gebied wel een besmette teek rondloopt, dus overal is er een kans om ziek te worden. Die kans is alleen in sommige gebieden kleiner dan in anderen.

      De eerste teek komt waarschijnlijk in een gebied met een gastheer, dat kan een vogel zijn of een hert of ree. Teken zitten meerdere dagen op hun gastheer om bloed te drinken (van 2 dagen tot wel 2 weken, afhankelijk van het stadium). De teken parasiteren de vogels als de vogels op de grond naar voedsel zoeken. Ze komen dus waarschijnlijk niet in de boom terecht (of alleen tijdelijk op de gastheer, want ze zullen proberen om ook weer op de grond terecht te komen na hun bloedmaaltijd).

      We hebben ook geprobeerd om met schapen teken te bestrijden. Dat werkt vooral als de schapen behandeld worden met een middel dat teken dood.

      Het onderzoek is net afgerond. Dus er is nog geen duidelijkheid of er nog een vervolg komt.

      Met vriendelijke groet,
      Tim Hofmeester

      1. Door: Mara Ooievaar · 14-01-2017 om 14:05

        Bedankt voor je antwoord!
        Veel succes met het onderzoek.
        Ik voel me deze week al veel beter dan vorige week, gelukkig.
        Groetjes van Mara Ooievaar

  3. Door: Zofia Pieterse · 20-09-2017 om 15:13

    Nu begrijp ik waarom we in onze eigen tuin besmet raken door de teken. We hebben echt veel lijsters. Dit jaar hadden we 5 nesten en dat twee maal! Maar nu zie ik alleen 1 lijster. Naar alle waarschijnlijkheid zijn ze dood door de heersende virus. Een heeft mijn man dood gevonden. maar wat te doen om minder lijsters te hebben?

    1. Tim Hofmeester

      Beste Zofia,
      Bedankt voor uw bericht. Het weghouden van lijsters uit de tuin is iets waar ik mij niet mee bezig heb gehouden dus ik kan hierin helaas niet in informatie voorzien. Ik vermoed dat het hebben van een kat eventueel kan helpen, en het verwijderen van besdragende struiken zal mogelijk helpen met minder lijsters in de tuin. Maar ik vermoed dat in iedere groene tuin wel een plekje te vinden is voor lijsters om te broeden, dus ze echt weg krijgen is waarschijnlijk erg lastig.
      Ik denk dat het daarom vooral belangrijk is om bewust te zijn van het feit dat er teken in de tuin zitten en hierdoor ook te controleren op teken na tuinbezoek.
      MVG,
      Tim Hofmeester

  4. Door: Leo Huijsen, arts, n.p. · 24-09-2017 om 20:37

    Ik had al een vermoeden dat ik in mijn eigen tuin tekenbeten opgelopen heb. Nu doe in ook vlindertellingen in een nabij gelegen natuurgebied met veel teken en een hoog percentage besmette teken. Maar daar loop ik met een lange broek in mijn laarzen en lange mouwen. In onze tuin hebben we minstens een paar zanglijster en enkele merelparen.

    1. Tim Hofmeester

      Beste Leo,
      Bedankt voor uw bericht. Het belangrijkste is denk ik de bewustwording dat teken ook in de tuin voor kunnen komen en dat daar ook besmettingsgevaar is op tekenoverdraagbare-aandoeningen. Ik hoorde laatst dat er waarschijnlijk een groot project aan komt om te kijken naar teken in tuinen, dus hopelijk weten we binnenkort meer over de risico’s en mogelijkheden om daar iets aan te doen.
      MVG,
      Tim Hofmeester

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *