Uitgelicht

Stemmen met je vork: een duurzaam en gezond Nederlands voedselsysteem

18 december 2020

Een gezond en duurzaam voedselsysteem met respect voor mens, dier en de aarde? Het kan. Samen met boeren en milieuorganisaties tonen Wageningse onderzoekers hoe het Nederlandse voedselsysteem eruit kan zien in 2050. Dan telen boeren alleen gewassen voor menselijke consumptie en eten dieren reststromen en gras. Ook zijn burgers actief betrokken, bijvoorbeeld in een voedselraad. Consumenten kunnen nu al beginnen door meer lokaal en plantaardig te eten. Stem jij al met je vork?

Nederland in 2050. Dan eten we meer plantaardig voedsel en krijgen kinderen voedselonderwijs. Voedselverspilling behoort tot het verleden en er is een aparte voedselminister. Reclames voor ongezonde snacks zijn verboden. Slimme toiletten scheiden onze urine en uitwerpselen zodat de voedingsstoffen kunnen worden gebruikt in de landbouw. Akkerbouwers verbouwen alleen nog gewassen voor mensen. Op de akkers groeien verschillende gewassen naast elkaar. Dieren krijgen bietenblad en andere gewasresten te eten, en gras. Koeien, varkens en kippen kunnen naar believen buiten grazen, wroeten en scharrelen.

Utopisch? Niet volgens Imke de Boer, hoogleraar Dierlijke Productiesystemen, en Evelien de Olde, onderzoeker in de groep van De Boer. Samen met boeren die al vernieuwend bezig zijn en met milieu- en natuurorganisaties ontwikkelden ze een visie op het voedselsysteem voor 2050. Met deze visie schopten ze het tot de groep van tien finalisten van de Food System Vision Prize van de Amerikaanse Rockefeller Foundation. Er waren 1317 deelnemers, waarvan er 79 doorgingen naar de halve finale. Het team van De Boer krijgt begin januari te horen of ze hun plan uit de doeken mogen doen op de wereldvoedseltop van de Verenigde Naties in september 2021.

Pioniers

“Het is een holistische visie op de toekomst, waarin zowel boeren, voedselverwerkers, consumenten, de overheid, supermarkten, financiers, toeleveranciers en natuur- en milieuorganisaties een steentje bijdragen om de benodigde omwenteling te bewerkstelligen.” De betrokken boeren brengen onderdelen van de voedselvisie al in de praktijk. Daarom is de samenwerking met hen wezenlijk, onderstreept De Boer. “Ik ben een wetenschapper en denk over het voedselsysteem na, maar zij zijn de pioniers en laten al zien dat voedsel produceren ook anders kan.”

“Het is heel belangrijk dat mensen weten hoeveel moeite en energie er zit in de productie van voedsel. Daardoor worden ze zich bewust van de werkelijke waarde van ons eten.”

Imke de Boer, hoogleraar Dierlijke Productiesystemen

Draagkracht van de aarde

Het voedselsysteem veroorzaakt wereldwijd ongeveer een kwart van alle broeikasgasemissies, een derde van de verzuring, en het merendeel van de vermesting én het verlies aan biodiversiteit. Ook vergt de productie van ons voedsel ongeveer 40 procent van al het land op aarde – voor zover niet bedekt met ijs of woestijn – en gebruikt het 70 procent van al het irrigatiewater. En dan te bedenken dat een toenemend aantal mensen in de wereld lijdt aan overgewicht en daaraan gerelateerde metabole ziekten, zoals diabetes type 2. En dat terwijl honger en ondervoeding nog steeds op grote schaal voorkomen.

Planeet en consument

“Ons uitgangspunt zijn de grenzen van de planeet, oftewel de milieugebruiksruimte. Anderzijds is er het sociale fundament, gebaseerd op rechten voor de mens en andere dieren, zoals goede werkomstandigheden en goede leefomstandigheden”, licht De Boer toe. Opvallend is de grote rol die consumenten spelen in de voedselvisie. “Het is heel belangrijk dat mensen weten hoeveel moeite en energie er zit in de productie van voedsel. Daardoor worden ze zich bewust van de werkelijke waarde van ons eten.”

Betrokken burger

Veel burgers zijn in 2050 actief in voedselraden van producenten en consumenten, en hebben hun handen in de aarde in gemeenschappelijke voedseltuinen of hun eigen tuin. “Als mensen een moestuintje hebben of kruiden telen op hun balkon, krijgen ze een idee van wat er allemaal bij voedselproductie komt kijken.” Boerderijwinkels waar mensen lokale producten als kaas en groenten kopen, helpen de verbinding tussen consumenten en hun eten te versterken. En om kinderen van jongs af aan te leren waar hun eten vandaan komt, krijgen ze voedselonderwijs op school met bijvoorbeeld voedsellessen en uitstapjes naar de boerderij.

Drones en diverse gewassen

Die boerderij ziet er in 2050 anders uit dan nu. Het begint met een gezonde bodem en schoon water, legt De Boer uit. “In ons plan staan in Flevoland op de akkers bijvoorbeeld verschillende gewassen, waar nu monoculturen staan.” Strokenteelten en mozaïekteelten zorgen voor een effectiever gebruik van voedingsstoffen en water, waardoor er minder kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen nodig zijn. Landbouwrobots en drones helpen het gebruik hiervan stevig terug te dringen.

Meer plantaardig

De gewassen die de boeren telen, zijn alleen nog voor menselijke consumptie bestemd en niet meer voor veevoer. “Nu wordt in Nederland, maar ook wereldwijd ongeveer 40 procent van de akkers gebruikt voor de teelt van veevoer, zoals granen en mais voor de kippen en koeien. Die grond kunnen we veel beter benutten door voedsel voor mensen te verbouwen.” Dieren eten dan gewasresten waaronder bietenblad, andere reststromen uit voedingsindustrie en gras.

Kringloop

Dit betekent wel dat mensen minder dierlijke producten zoals vlees en zuivel gaan eten. “We moeten meer plantaardige voedingsmiddelen eten. Dat is bovendien gezonder.” Dat wil echter niet zeggen dat alle vee weg moet en we helemaal geen vlees en zuivel meer kunnen eten. “Dieren kunnen agrarische reststromen én graslanden die niet geschikt zijn voor gewasteelt omzetten tot hoogwaardig voedsel in de vorm van dierlijke eiwitten.” Een vorm van kringlooplandbouw dus, waarbij de hoeveelheid dieren is afgestemd op de agro-ecologische omstandigheden in een gebied en dierenwelzijn een belangrijke factor is.

Eerlijk

Volgens deze voedselvisie is Nederland in 2050 niet meer het tweede grootste exportland voor agrarische producten. Wat we zelf produceren, gaan we namelijk ook zelf consumeren. Zoals zuivel, aardappelen, wortelen, prei en uien. “Het was heel vreemd dat onze supermarkten Israëlische aardappels verkochten, terwijl onze boeren tijdens de eerste coronagolf hun aardappels nergens kwijt konden”, merkt De Boer op.
“Momenteel importeren we veel. Dat geeft elders een enorm landbeslag en waterverbruik en kan effect hebben op de lokale voedselzekerheid. Desalniettemin kan niet alles uit Nederland komen. Koffie of citrusvruchten kunnen we beter uit andere landen halen, maar dan wel voor een eerlijke prijs.”

Landbeheerders

Ook voor ons zelfgeproduceerde voedsel geldt in 2050: eerlijke handel. De rol van de boer verschuift van zo veel en goedkoop mogelijk produceren naar duurzaam en gezond produceren. Boeren beheren het land, met kunde en in harmonie met de natuur, bodemleven en biodiversiteit zoals insecten en weidevogels, en met oog en ruimte voor dierenwelzijn. Daar verdienen ze een goede boterham mee.

De Boer: “Nu is voedsel vaak te goedkoop omdat de externe milieukosten of sociale kosten niet zijn meegerekend. Daarom moeten we van bruto nationaal product naar bruto maatschappelijk product met aandacht voor behoud van natuurlijke hulpbronnen en rechten voor mens en dier.” De economie is dan niet langer leidend, maar dienend.

Voorbeelden

In Nederland zijn al veel verschillende initiatieven van boeren en consumenten die vorm geven aan duurzame en gezonde voedselproductie en – consumptie. Zoals Kipster, waar de kippen die de eieren leggen enkel reststromen eten. Of een initiatief als Herenboeren, waarbij consumenten samen bepalen wat ze eten en hoe het geproduceerd wordt. Het voedsel wordt rechtstreeks verdeeld onder de leden, zonder tussenkomst van handel of retail. De consument weet precies wat hij of zij eet.”
Bekijk deze initiatieven in de video hieronder:

Voedsel uit de buurt

De opstellers van de voedselvisie gaan zich nu inzetten om de transitie van het voedselsysteem te bewerkstelligen. “We willen zorgen dat we in Nederland meer voedsel uit de buurt eten en gaan supermarkten daartoe uitdagen. Ook vragen we straks onder meer het onderwijs om voedsellessen in te voeren en de overheid om heldere grenzen te stellen aan het milieugebruik”, aldus De Boer. Grote bedrijven en organisaties als Unilever, Wereld Natuur Fonds, Vogelbescherming Nederland en de Dierenbescherming ondersteunen deze inspanningen.

Overheden meekrijgen is eveneens essentieel. Boeren zijn gebaat bij een consistente langetermijnvisie, onderstreept De Boer. “Het landbouwbeleid hobbelt nu van de ene crisis naar de andere crisis. De beste oplossing is een duurzaam langetermijnbeleid.”

Boeren stimuleren

Het prijzengeld van $ 150.000 – dat begin januari mogelijk wordt aangevuld met nog $ 50.000 – dat De Boer en haar collega Evelien de Olde ontvingen van de Rockefeller Foundation gaat naar de boerenorganisaties die betrokken zijn bij de voedselvisie. “De drie organisaties verenigen een kleine duizend boeren en zijn zeer gedreven om bij te dragen aan een verandering van ons voedselsysteem.”
Toen de voedselvisie verscheen, ontving De Boer veel positieve reacties, vaak ook van boeren. “Veel boeren geven aan dat ze het best anders willen doen, maar niet weten hoe. Als je hen stimuleert en ondersteunt om hun bedrijf anders in te richten, krijg je uiteindelijk een massa die groot genoeg is om het balletje aan het rollen te brengen.”

Stem met je vork

Voor de consument is eveneens een glansrol weggelegd. Koop en eet vaker lokale producten. Maak restjes eten op, verspil geen voedsel. Eet een keer geen vlees. Probeer plantaardige producten zoals plantaardige zuivel of vleesvervangers. En eet samen, want dan kook je gezonder. Zo luiden de tips van De Boer. “Dit zijn dingen die je zelf kunt doen, iedere dag opnieuw. Stem met je vork.”

Meer lezen:

Heb je vragen of opmerkingen? Ga hieronder in gesprek.

Plaats een reactie »


Imke de Boer

Imke de Boer · Hoogleraar Dierlijke Productiesystemen

Imke de Boer studeerde Dierwetenschappen in Wageningen en promoveerde vervolgens in dat domein. Sinds 2011 is ze hoogleraar Dierlijke Productiesystemen. “Inmiddels hou ik me al meer dan dertig jaar bezig met voedselproductie, maar het duurt wel een tijd voor je alle onderdelen en verbanden in het complexe voedselsysteem kunt overzien.” Vanaf haar twaalfde werkte De Boer op een melkveebedrijf en daar ontstond haar interesse in de veehouderij. “Nog steeds ga ik jaarlijks een dag helpen op de boerderij om gevoel voor de praktijk te houden. In mijn werk zet ik me in voor het behoud van deze mooie aarde voor toekomstige generaties. Gezond voedsel is de basis van ons bestaan, en hiervoor zijn we afhankelijk van een gezonde planeet. Daarvoor is het belangrijk dat mensen weten wat ze eten en wat ze bijdragen aan de gezondheid van zichzelf, maar ook die van de aarde en de dieren.”

Er zijn 12 reacties.

  1. Door: Inez Visser · 19-12-2020 om 09:57

    Als wij onze ontlasting gaan gebruiken voor de gewassen, is er dan nagedacht over het feit dat veel mensen medicijnen gebruiken?

    1. Door: Imke · 19-12-2020 om 13:57

      Beste Inez. Dank voor je bericht. Je raakt hier een belangrijk punt. Wanneer we reststromen, zoals voedselafval of humane uitwerpselen, willen hergebruiken in ons voedselsysteem moeten we inderdaad zorgen dat dit veilig kan. Ik ben het met je eens dat je moet voorkomen dat medicijnen, die niet biologisch afbreekbaar zijn, in de bodem terechtkomen. Het is daarom belangrijk om nu al na te denken over manieren om medicijnen en andere vervuilende elementen uit dit soort reststromen te verwijderen. Wageningen Universiteit investeert op dit moment in dit soort technieken. Hopelijk kunnen we dan in de toekomst de waardevolle nutrienten uit humane uitwerpselen veilig hergebruiken in ons voedselsysteem. Veiligheid voorop!

      Nogmaals dank voor je reactie, met vriendelijke groet Imke.

  2. Door: Lieke · 19-12-2020 om 10:45

    Mooi vergezicht! Vandaag nog starten!

    1. Door: Imke · 19-12-2020 om 14:07

      Dank Lieke voor je positieve reactie. Ik ben het met je eens, en gelukkig kan iedereen iets doen, en is iedere stap, hoe klein ook, zinvol. Het is ook goed te weten dat we deze visie hebben gemaakt samen met een groot aantal boeren en milieuorganisaties die iedere dag al hard werken aan deze toekomst! Ik ben er daarom van overtuigd dat het kan, en hoop anderen te stimuleren om ook mee te denken.

      Zelf ga ik deze kerstvakantie een bezoek brengen aan De Gieterij in Wageningen, een nieuwe winkel waar je verpakkingsvrij boodschappen kunt doen. Ik kijk er erg naar uit!

      Hartelijke groet,

      Imke

  3. Door: M. Hirs · 19-12-2020 om 21:26

    Leuk dat er nu wordt nagedacht over mileu-en diervriendelijk eten. De wur heeft heel lang de bio-industrie gediend en is daardoor is verantwoordelijk voor de ongelofelijk schade

    1. Imke de Boer

      Beste M. Hirst. Dank voor uw bericht.

      De combinatie van onderzoek, onderwijs en voorlichting, maar ook de liberalisering en globalisering van de markt hebben geleid tot het huidige voedselsysteem. En ja, onderzoek van de WUR is daar onderdeel van geweest.

      Een groot aantal mensen, ook binnen de WUR, erkent echter dat ons huidige voedselsysteem ook negatieve gevolgen heeft voor mens, dier en de aarde. De roep om een verandering van het voedselsysteem wordt breed gedragen. Beter ten halve gekeerd dan ten hele verdwaald.

      Binnen de WUR zijn er echter altijd mensen geweest die zich met het verduurzamen van ons voedselsysteem hebben bezig gehouden, zo ook ikzelf. Gelukkig mag iedereen binnen de WUR zijn of haar eigen onderzoek doen.

      Ik ben verheugd te zien dat de noodzaak om ons voedselsysteem te veranderen steeds breder wordt gedragen, en ik zou zeggen: laten we de handen ineen slaan, alleen dan kunnen wij een gezond en duurzaam voedselsysteem realiseren. Ik hoor graag hoe wij samen zouden kunnen optrekken.

      Met vriendelijke groet,

      Imke de Boer

  4. Door: T. Haringa · 19-12-2020 om 22:17

    Is het niet juist tijd dat de overheid grenzen stelt aan de voedingsindustrie en intensieve landbouw? Bijv. aan gebruik van gif dat planten en insecten doodt en ons water vervuilt, en aan de veehouderij waarin dieren al bij leven ‘uitgeknepen’ worden om zoveel mogelijk winst uit te worden gehaald? En aan de levensmiddelenfabrikanten die ongezond eten maken waar mensen als het ware verslaafd aan raken? En aan het gesleep met voedsel (en levende dieren!) van hot naar her?
    Het is een sympathieke boodschap, dat burgers zelf invloed hebben. Maar de ervaring leert er maar een handjevol goed bedoelende en bewuste burgers is, kijk bijv. naar de beperkte markt voor biologisch geproduceerd voedsel en de geringe bereidheid van de bevolking om iets meer voor beter geproduceerd voedsel te betalen. Of uberhaupt gezond te eten en te leven. En daarnaast is er de industrie die voor de buhne zegt ietsje gezonder en groener te produceren, maar die toch vooral uit is op winst en gewoon doorgaat met bewerkt en goedkoop geproduceerd voedsel de markt op te gooien. En dan de supermarkten die boeren afknijpen. Door de gemakzucht en onwetendheid van de burger en de hebberigheid van fabrikanten en handelaars etc zal er niet op tijd worden ingegrepen.
    Zonder een sterke overheid die ingrijpt, zal het systeem niet snel en grondig genoeg veranderen om nog meer onherstelbare schade aan de planeet te voorkomen.

    1. Door: M.Hirs · 20-12-2020 om 00:05

      Je hebt gelijk. Ik denk dat de enige manier om invloed te hebben op het koopgedrag de overheidsmaatregel is om milieuvervuilende producten en vlees uit de bio-industrie te belasten met een hoge BTW en biologische producten met een lage.

  5. Door: M.Hirs · 20-12-2020 om 00:07

    Je hebt gelijk. Ik denk dat de enige manier om invloed te hebben op het koopgedrag de overheidsmaatregel is om milieuvervuilende producten en vlees uit de bio-industrie te belasten met een hoge BTW en biologische producten met een lage.

    1. Door: Imke · 20-12-2020 om 15:13

      Beste T. Haring.

      Wij zijn met zijn allen verantwoordelijk voor het veranderen van ons voedselsysteem, van boer tot consument, van overheid tot wetenschapper. De overheid zou inderdaad haar verantwoordelijkheid moeten nemen voor het definieren van, enerzijds, de milieu-plafonds, en anderzijds, het sociale fundament van ons voedselsysteem.

      Duidelijkheid over het milieu-plafond betekent het beantwoorden van vragen als: hoeveel broeikasgassen, ammoniak of nitraat mag ons voedselsysteem uitstoten in Nederland, en hoeveel water, land en fosfaaterts mogen we gebruiken? Maak dit heel duidelijk voor iedereen, ook voor de lange termijn. En inderdaad, wij stellen voor het gebruik van pesticiden volledig af te bouwen.

      Het sociale fundament definieert het voedselsysteem dat we als samenleving voor ogen hebben. Zo heeft ieder mens recht op veilig en gezond voedsel en een eerlijk inkomen. Wanneer wij als mens ervoor kiezen dieren te houden voor onze voedselproductie (kunnen we ook niet voor kiezen) dan hebben wij een zorgplicht ten aanzien van deze dieren. Wij stellen dan ook voor om de rechten voor het dier ook in onze grondwet op te nemen.

      Ook zou het ons inziens goed zijn wanneer de overheid een verbod op reclames voor snacks, frisdranken en ander voedsel en drinken met grotendeels lege calorieen zou invoeren.

      Dus, ja, een overheid die haar verantwoordelijkheid neemt is belangrijk. Ook openbare gebouwen kunnen bijdragen door standaard in kantines of vergaderingen veganistische of vegetarische lunches aan te bieden. Dit maakt het maken van een gezonde en plantaardige keuze voor mensen makkelijker.

      Maar wij zijn zelf ook aan zet. Wat gaat u deze week doen? Ik ga, zoals eerder beschreven, eens kijken bij De Gieterij, een nieuwe winkel in Wageningen waar je verpakkingsvrij boodschappen kunt doen. Ieder stapje helpt, hoe klein ook.

      Hartelijke groet,

      Imke de Boer

  6. Door: Yvonne Tannehill · 25-12-2020 om 15:02

    Ik ben heel blij dat er wetenschappers zijn zoals jullie die bezig zijn met deze onderzoeken en bezig zijn om het tij te gaan keren. Er moet meer en meer aandacht aan worden besteed in pers en op tv en radio. Mensen zijn onwetend. De tijd dringt.
    Veel succes.

    1. Imke de Boer

      Beste Yvonne,

      Dank je wel voor je aardige bericht. We gaan ons best doen om de komende tijd aandacht te vragen voor dit onderwerp, want we zijn het met je eens: de huidige generatie is aan zet. Wij kunnen met zijn allen het voedselsysteem veranderen, en bijdragen aan een gezondere wereld! Ik hoop dat je ons wilt helpen aandacht te vragen voor deze belangrijke uitdaging. Verwijs mensen gerust door naar ons!

      Hartelijke dank!

      Imke

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *